Aby opisać patent, trzeba przygotować opis wynalazku w ustalonym porządku: tytuł, dziedzina techniki, dotychczasowy stan techniki, istota wynalazku, korzystne skutki, objaśnienie rysunków i co najmniej jeden przykład wykonania. Do opisu dołącza się zastrzeżenia patentowe, które wyznaczają zakres ochrony, skrót opisu oraz rysunki, jeśli są potrzebne. Opis musi przedstawiać wynalazek na tyle jasno i wyczerpująco, by znawca z danej dziedziny mógł go odtworzyć, a zastrzeżenia muszą być w całości poparte opisem. Treści zgłoszenia nie da się później rozszerzyć, dlatego od pierwszej wersji opis powinien obejmować także warianty rozwiązania.
Ten poradnik jest dla wynalazców, inżynierów, pracowników działów badawczo-rozwojowych i właścicieli firm, którzy przygotowują zgłoszenie samodzielnie albo chcą świadomie współpracować z rzecznikiem patentowym. Pokazujemy, z czego składa się opis patentowy, jak napisać każdą jego część, jak formułować zastrzeżenia, jak przygotować rysunki i jakich błędów unikać.
Z czego składa się opis patentowy?
Opis wynalazku to techniczny dokument, który ujawnia rozwiązanie w zamian za monopol patentowy. W polskiej procedurze jego układ określają przepisy wykonawcze do ustawy Prawo własności przemysłowej, a w procedurze europejskiej regulamin wykonawczy Konwencji o patencie europejskim. Struktura w obu przypadkach jest bardzo podobna.
Kompletny opis zawiera kolejno:
- Tytuł wynalazku – krótki, techniczny, bez nazw handlowych i określeń reklamowych.
- Określenie dziedziny techniki, której wynalazek dotyczy.
- Stan techniki – opis znanych rozwiązań i ich wad.
- Istotę wynalazku – co jest nowe i jak rozwiązuje problem.
- Korzystne skutki – co wynalazek daje w porównaniu ze stanem techniki.
- Objaśnienie figur rysunku, jeśli zgłoszenie zawiera rysunki.
- Przykłady wykonania – szczegółowy opis co najmniej jednej realizacji.
- Zastosowanie przemysłowe, jeśli nie wynika jasno z poprzednich części.
Osobnymi elementami zgłoszenia są zastrzeżenia patentowe, skrót opisu i rysunki. Choć formalnie są odrębne, pisze się je razem z opisem, bo muszą być ze sobą spójne: każda cecha z zastrzeżeń musi mieć oparcie w opisie, a każdy odnośnik z opisu musi pojawić się na rysunku.
Jak napisać tytuł, dziedzinę i stan techniki?
Pierwsze części opisu wydają się formalnością, ale decydują o tym, jak ekspert urzędu i później sąd będą rozumieć wynalazek.
Tytuł powinien jasno określać przedmiot wynalazku, np. „Urządzenie do dozowania materiałów sypkich” albo „Sposób wytwarzania kompozytu i kompozyt wytworzony tym sposobem”. Tytuł obejmuje wszystkie kategorie zastrzeżeń: jeśli zastrzegasz urządzenie i sposób, oba powinny się w nim znaleźć. Unikaj słów typu „nowy”, „ulepszony” czy „innowacyjny”.
Dziedzina techniki to jedno–dwa zdania określające, czego dotyczy rozwiązanie, np. „Przedmiotem wynalazku jest urządzenie do dozowania materiałów sypkich, stosowane zwłaszcza w liniach pakujących w przemyśle spożywczym”.
Stan techniki opisuje rozwiązania już znane i ich ograniczenia. To nie jest miejsce na reklamę własnego pomysłu, tylko rzetelne pokazanie, od czego wynalazek się odróżnia. W tej części:
- przywołuje się znane konstrukcje, metody lub substancje, w miarę możliwości z numerami publikacji patentowych lub odwołaniem do literatury,
- wskazuje się konkretne wady tych rozwiązań, np. „znane dozowniki ślimakowe wymagają częstego czyszczenia, ponieważ materiał osadza się w strefie wylotowej”,
- formułuje się problem techniczny, który wynalazek rozwiązuje.
Dobrze opisany stan techniki ułatwia potem wykazanie poziomu wynalazczego. Ekspert widzi, że zgłaszający zna dziedzinę, a różnica między wynalazkiem a stanem techniki jest wyraźna. Przed napisaniem tej części warto przeprowadzić badanie stanu techniki w bazach patentowych, bo często okazuje się, że podobne rozwiązania już istnieją i trzeba inaczej ująć istotę wynalazku.
Jak opisać istotę wynalazku i przykłady wykonania?
Istota wynalazku to serce opisu. Przedstawia się tu rozwiązanie w sposób ogólny, zwykle w ujęciu odpowiadającym zastrzeżeniu niezależnemu, a następnie jego korzystne odmiany odpowiadające zastrzeżeniom zależnym. Tę część często pisze się zdaniami typu „Urządzenie według wynalazku charakteryzuje się tym, że…”, po czym opisuje się kolejne cechy.
Po istocie wynalazku następują korzystne skutki. Trzeba je powiązać z cechami technicznymi: nie „urządzenie działa lepiej”, lecz „dzięki stożkowemu kształtowi strefy wylotowej materiał nie osadza się na ściankach, co ogranicza konieczność czyszczenia”. Takie zdania „cecha + skutek” są też najlepszym argumentem w dyskusji o poziomie wynalazczym.
Przykłady wykonania
Przykład wykonania to szczegółowy opis konkretnej realizacji wynalazku, z odniesieniem do rysunków i odnośników cyfrowych. To tutaj spełnia się wymóg dostatecznego ujawnienia: znawca, czytając przykład, powinien móc zbudować urządzenie, przeprowadzić proces lub otrzymać substancję.
Dobre praktyki przy pisaniu przykładów:
- opisuj elementy w kolejności logicznej, np. od ramy po elementy ruchome, albo zgodnie z przebiegiem procesu,
- każdemu elementowi nadaj odnośnik cyfrowy i stosuj go konsekwentnie w opisie i na wszystkich figurach,
- podawaj parametry: wymiary, zakresy temperatur, stężenia, czasy, materiały, a w chemii i biotechnologii także wyniki badań potwierdzających efekt,
- przedstaw kilka przykładów lub wariantów, zwłaszcza tam, gdzie zastrzeżenie obejmuje zakres wartości lub alternatywne rozwiązania,
- opisz sposób działania lub użycia, a nie tylko budowę.
Im więcej wariantów ujawnisz w opisie, tym większe pole manewru będziesz mieć przy poprawianiu zastrzeżeń w trakcie badania. Po dacie zgłoszenia nie można dodać niczego, czego nie było w pierwotnym tekście.
Jak sformułować zastrzeżenia patentowe?
Zastrzeżenia patentowe określają zakres żądanej ochrony i są najważniejszą częścią zgłoszenia. Muszą być jasne, zwięzłe, definiować wynalazek przez cechy techniczne i być w całości poparte opisem.
W polskiej praktyce zastrzeżenie niezależne ma zwykle budowę dwuczęściową:
- część nieznamienna – wymienia cechy znane ze stanu techniki, niezbędne do określenia przedmiotu wynalazku,
- część znamienna – po słowach „znamienny tym, że” wskazuje cechy, które stanowią o nowości rozwiązania.
Przykład uproszczony: „Dozownik materiałów sypkich zawierający zbiornik, ślimak podający i strefę wylotową, znamienny tym, że strefa wylotowa ma kształt stożka zbieżnego w kierunku wylotu, a na jej wewnętrznej powierzchni umieszczona jest wykładzina z polimeru o niskim współczynniku tarcia”.
Zasady, których warto przestrzegać:
- Jedno zastrzeżenie niezależne na kategorię – osobno dla urządzenia, sposobu i zastosowania, jeśli wynalazek obejmuje kilka kategorii. Wszystkie muszą spełniać wymóg jednolitości wynalazku.
- Zastrzeżenia zależne – zaczynają się od odwołania do zastrzeżenia wcześniejszego, np. „Dozownik według zastrz. 1, znamienny tym, że…”, i dodają kolejne, bardziej szczegółowe cechy. Tworzą „rezerwę” na wypadek, gdy zastrzeżenie główne okaże się za szerokie.
- Cechy techniczne, nie efekty – zastrzeżenie określa, jak rozwiązanie jest zbudowane lub jak przebiega, a nie jaki daje rezultat.
- Jednoznaczne pojęcia – unikaj określeń typu „odpowiednio duży”, „cienki” czy „mniej więcej”, chyba że znawca rozumie je jednoznacznie w danej dziedzinie.
- Spójność z opisem i rysunkami – każda cecha z zastrzeżenia musi być opisana, a odnośniki w nawiasach, jeśli są stosowane, nie ograniczają zakresu ochrony.
Jak szerokie powinny być zastrzeżenia?
To najtrudniejsza decyzja przy opisywaniu patentu. Zbyt wąskie zastrzeżenie, np. z konkretnym materiałem i wymiarami, łatwo obejść, zmieniając jeden parametr. Zbyt szerokie obejmuje rozwiązania już znane i prowadzi do odmowy lub późniejszego unieważnienia.
Dobra praktyka to budowa warstwowa: szerokie zastrzeżenie niezależne obejmujące istotę pomysłu, kilka zastrzeżeń zależnych z korzystnymi wariantami i na końcu zastrzeżenia bardzo konkretne, odpowiadające produktowi, który faktycznie trafi na rynek. Jeśli urząd zakwestionuje zastrzeżenie główne, można je zawęzić, włączając cechy z zastrzeżeń zależnych, bez utraty daty zgłoszenia.
Jak przygotować rysunki i skrót opisu?
Rysunki nie są obowiązkowe, ale w wynalazkach mechanicznych, elektrycznych i konstrukcyjnych praktycznie zawsze są potrzebne. Powinny być wykonane w sposób umożliwiający reprodukcję, w czarnych liniach, bez kolorów i cieniowania zmieniającego czytelność.
Najważniejsze zasady:
- każdy rysunek oznacza się jako figurę (fig. 1, fig. 2 itd.), a wszystkie figury opisuje się w opisie,
- elementy oznacza się odnośnikami cyfrowymi zgodnymi z opisem; ten sam element na różnych figurach ma ten sam numer,
- na rysunkach nie umieszcza się tekstu poza niezbędnymi słowami, np. „woda”, „otwarte”, ani wymiarów, chyba że są konieczne,
- schematy blokowe i wykresy są dopuszczalne, jeśli objaśniają działanie wynalazku,
- w chemii zamiast rysunków często stosuje się wzory strukturalne, wykresy i tabele wyników.
Skrót opisu to krótkie streszczenie przeznaczone do celów informacyjnych. Powinien wskazywać dziedzinę, problem i istotę rozwiązania oraz, jeśli to możliwe, wskazywać figurę rysunku, która najlepiej ilustruje wynalazek. Skrót nie wpływa na zakres ochrony, ale ułatwia wyszukiwanie w bazach, dlatego warto użyć w nim precyzyjnych terminów technicznych.
Język i styl opisu patentowego
Opis patentowy pisze się językiem technicznym, bezosobowo i konsekwentnie. Jedno pojęcie oznacza jedną rzecz w całym dokumencie: jeśli element nazwałeś „obejmą”, nie nazywaj go później „uchwytem”. Unikaj nazw handlowych, znaków towarowych i określeń reklamowych. Nie zakładaj, że czytelnik zna kontekst projektu, bo ekspert urzędu widzi tylko tekst i rysunki.
Jak opisać patent na sposób, substancję lub rozwiązanie z oprogramowaniem?
Zasady budowy opisu są wspólne, ale w zależności od kategorii wynalazku inne elementy nabierają znaczenia.
Wynalazek na sposób opisuje się jako ciąg etapów w określonej kolejności, z parametrami każdego etapu: temperaturą, czasem, ciśnieniem, proporcjami składników. Zastrzeżenie niezależne wymienia te etapy, a zależne precyzują warunki. Warto zastrzec także produkt uzyskany sposobem, jeśli jest nowy.
Wynalazek chemiczny lub biotechnologiczny wymaga danych doświadczalnych. Opis powinien zawierać przykłady syntezy lub otrzymywania, metody badań i wyniki, które potwierdzają deklarowany efekt, np. aktywność, stabilność czy wydajność. Zastrzeżenia obejmujące szeroki zakres związków muszą mieć oparcie w wystarczającej liczbie przykładów.
Rozwiązanie wykorzystujące oprogramowanie jest patentowalne tylko wtedy, gdy wywołuje dalszy efekt techniczny, np. steruje urządzeniem, poprawia działanie układu pomiarowego albo zmniejsza zużycie zasobów sprzętowych. W opisie trzeba więc wyraźnie przedstawić ten efekt i powiązanie z elementami technicznymi, a nie tylko algorytm czy funkcje programu. Schematy blokowe i opis przepływu danych są tu standardem.
Przykład z praktyki – od pomysłu do gotowego opisu
Firma produkująca linie pakujące opracowała dozownik, w którym materiał przestał się zbrylać dzięki zmianie kształtu strefy wylotowej i zastosowaniu polimerowej wykładziny. Pierwsza wersja opisu, przygotowana przez konstruktora, liczyła trzy strony i zawierała jedno zastrzeżenie z dokładnymi wymiarami i nazwą handlową polimeru.
Po konsultacji z rzecznikiem patentowym opis przebudowano:
- Stan techniki uzupełniono o dwa wcześniejsze patenty na dozowniki ślimakowe, z opisem ich wad.
- Istotę wynalazku ujęto ogólnie: stożkowa strefa wylotowa i wykładzina o współczynniku tarcia poniżej określonej wartości.
- Dodano trzy przykłady wykonania z różnymi kątami stożka i materiałami wykładziny oraz wyniki testów zbrylania.
- Zastrzeżenie główne sformułowano bez wymiarów i nazw handlowych, a parametry przeniesiono do zastrzeżeń zależnych.
- Dodano zastrzeżenie na sposób dozowania z użyciem urządzenia.
W trakcie badania ekspert wskazał publikację, która ujawniała stożkowy wylot. Dzięki zastrzeżeniom zależnym i wariantom w opisie zgłaszający zawęził zastrzeżenie główne o cechę wykładziny i uzyskał patent. Gdyby opis został w pierwotnej wersji, zawężenie nie byłoby możliwe, bo brakowałoby w nim potrzebnych treści.
Najczęstsze błędy przy opisywaniu patentu
Błędy w opisie są kosztowne, bo części z nich nie da się naprawić po dacie zgłoszenia.
- Opis zbyt ogólny – brak przykładów wykonania i parametrów, przez co ekspert uznaje, że wynalazek nie został dostatecznie ujawniony.
- Opis zbyt wąski – tylko jeden wariant, bez alternatyw, co uniemożliwia późniejsze zmiany zastrzeżeń.
- Zastrzeżenia opisujące efekt zamiast cech technicznych – np. „dozownik, który nie zbryla materiału”.
- Niespójność terminologii między opisem, zastrzeżeniami i rysunkami.
- Nazwy handlowe i materiały określone marką zamiast parametrami technicznymi.
- Brak stanu techniki albo stan techniki opisany tak, że własne rozwiązanie wydaje się oczywiste.
- Ujawnienie wynalazku przed zgłoszeniem, np. w publikacji, na targach lub w ofercie, co niszczy nowość.
- Pominięcie kategorii – zastrzeżenie tylko urządzenia, gdy można było chronić także sposób i zastosowanie.
Samodzielne przygotowanie opisu jest możliwe, zwłaszcza przy prostych rozwiązaniach mechanicznych, ale redakcja zastrzeżeń to umiejętność, którą rzecznicy patentowi doskonalą przez lata. Rozsądnym kompromisem jest przygotowanie przez wynalazcę szczegółowego opisu technicznego z wariantami i wynikami, a powierzenie rzecznikowi ostatecznej redakcji opisu i zastrzeżeń.
Opisanie patentu polega więc na przejściu od pomysłu do dokumentu o ustalonej strukturze: od tytułu i stanu techniki, przez istotę wynalazku i przykłady wykonania, po zastrzeżenia, rysunki i skrót. Opis ma ujawniać wynalazek wyczerpująco, zastrzeżenia mają wyznaczać ochronę warstwowo, a całość musi być spójna i gotowa na to, że w trakcie badania trzeba będzie coś zawęzić. Czas poświęcony na warianty i precyzję w pierwszej wersji zwraca się wielokrotnie na dalszych etapach.
rzecznik patentowy Włodzimierz Jerzy Gałązkiewicz
polski i europejski rzecznik patentowy (nr 3113)
Polski i europejski rzecznik patentowy, wpisany na listę UPRP w 2002 r. pod nr 3113, z ponad 20-letnią praktyką. Założyciel kancelarii THINKPAT; reprezentuje klientów przed UPRP, EPO, EUIPO i UPC, wykonawca usługi IP Scan z listy Urzędu Patentowego RP.
- Strona www / portfolio
- Profil autora THINKPAT
- Polska Izba Rzeczników Patentowych – wykaz kancelarii (poz. 41, nr ewid. 3113)
- Lista wykonawców usługi IP Scan – Urząd Patentowy RP (poz. 40)
- THINKPAT – profil firmowy na LinkedIn
- THINKPAT – wersja angielska serwisu
- E-mail: thinkpat@thinkpat.pl
- Telefon: +48 22 350 47 25
Najbardziej zapamiętałbym zasadę, że po zgłoszeniu nie da się już swobodnie dopisywać nowych wariantów. To mocny argument, żeby pierwszej wersji opisu nie przygotowywać na szybko.
Stan techniki wydaje mi się trudniejszy niż sam opis własnego rozwiązania. Trzeba pokazać wcześniejsze rozwiązania i ich ograniczenia, ale jednocześnie uważać, żeby własnego pomysłu nie przedstawić jako oczywistej modyfikacji tego, co już istnieje.
Nie ograniczałbym przykładów wykonania do jednego prototypu, jeżeli rozwiązanie może działać w kilku wariantach.
Zastanawia mnie, jak szeroko można sformułować zastrzeżenie niezależne, żeby urząd nie uznał go za zbyt ogólne. To chyba właśnie ten element, przy którym doświadczenie rzecznika patentowego ma największe znaczenie.
Przykład z dozownikiem dobrze pokazuje sens zastrzeżeń zależnych. Gdy pojawia się wcześniejsza publikacja obejmująca część rozwiązania, pozostaje możliwość zawężenia ochrony o dodatkową cechę już opisaną w zgłoszeniu.
Trochę nie przekonuje mnie sam schemat „cecha + skutek” jako wystarczający argument przy poziomie wynalazczym. Jeśli podobny efekt wynikał już z wcześniejszych rozwiązań, samo opisanie korzyści raczej niewiele zmieni. Najpierw trzeba dobrze wiedzieć, co rzeczywiście odróżnia wynalazek od stanu techniki.
Spójność nazewnictwa brzmi banalnie, ale przy kilkudziesięciu stronach opisu i kilku rysunkach łatwo sobie wyobrazić, jak szybko może powstać bałagan z nazwami elementów i numerami odnośników.
Przy rozwiązaniach programistycznych najważniejsze wydaje mi się pokazanie efektu technicznego. Sam opis funkcji aplikacji czy algorytmu nie wystarczy, jeśli nie wiadomo, jaki problem techniczny faktycznie rozwiązuje i jak współpracuje ze sprzętem.
Ja przygotowałbym rzecznikowi możliwie dużo materiału technicznego: różne warianty konstrukcji, zakresy parametrów, wyniki testów i rysunki. Nie chodzi o to, żeby samemu napisać idealne zastrzeżenia, tylko żeby później było z czego budować ochronę. Jeśli ważny wariant zostanie pominięty na początku, po zgłoszeniu może już być za późno na jego dodanie.